मराठी विश्वकोश : अद्ययावत माहिती


Marathi Vishwakosh

टिप : विशिष्ट नोंद पहाण्यासाठी खंडनिहाय आणि विषयनिहाय या मार्गाचा वापर करता येईल. विशिष्ट नोंद किंवा कोणत्याही विषयासंदर्भात माहिती हवी असल्यास त्याचा शोध

पाटील, स्मिता : (१७ ऑक्टोबर १९५५­१३ डिसेंबर १९८६). मराठी हिंदी चित्रपटसृष्टीतील संवेदनशील श्रेष्ठ अभिनेत्री. जन्म पुणे येथला. शिरपूर (धुळे) येथील मूळ रहिवासी असलेले त्यांचे वडील शिवाजीराव पाटील हे सहकार क्षेत्रातील अग्रणी नेते माजी मंत्री होते. त्यांच्या आई विद्याताई पाटील ह्यासुद्धा सामाजिक कार्याशी जोडल्या गेल्या होत्या. राष्ट्र सेवा दलाच्या सांस्कृतिक कार्यात सक्रिय असलेल्या स्मिता पाटील यांनी प्रारंभीच्या काळात मुंबई दूरदर्शन येथे वृत्तनिवेदिका म्हणून काम केले, त्यानंतर पुणे येथील फिल्म अँड टेलिव्हिजन इन्स्टिट्यूट मधून त्यांनी अभिनयाचे प्रशिक्षण घेतले.


स्मिता पाटील यांचे सुप्त गुण हेरून दिग्दर्शक श्याम बेनेगल यांनी निशांत (१९७५) चरणदास चोर (१९७५) या चित्रपटांत त्यांना अभिनयाची संधी दिली. हिंदी चित्रपटसृष्टीतील पर्दापणानंतर गुजरातमधील सहकारी दूध चळवळीवर आधारित मंथन (१९७६) सुप्रसिद्ध मराठी अभिनेत्री हंसा वाडकर यांच्या जीवनचरित्रावर आधारलेला भूमिका (१९७७) या बेनेगल यांनीच दिग्दर्शित केलेल्या चित्रपटांतील त्यांच्या भूमिका विशेष गाजल्या. भेदक आणि बोलके डोळे यांचा वापर करून त्यांनी केलेल्या संवेदनशील अभिनयामुळे त्यांना कलात्मक चित्रपटसृष्टीत मान्यता मिळाली. सावळा वर्ण असला, तरी विलक्षण बोलका (फोटोजेनिक) चेहरा हेही त्यांचे वैशिष्ट्य होते. याच बळावर त्यांनी भारतीय सिनेमात सत्तरीच्या दशकापासून प्रवाहित झालेल्या समांतर सिनेमातील वास्तववादी भूमिका साकारल्या आणि वास्तववादी अभिनयशैलीचा प्रत्यय जगभरातील सिनेरसिकांना दिला.


१९७९ ते ८६ च्या दरम्यान त्यांनी काही कलात्मक चित्रपटांमध्ये महत्त्वाच्या भूमिका केल्या. भूमिका जगणे म्हणजे काय? याचा प्रत्यय त्यांनी प्रत्येक भूमिकेतून दिला, त्यामुळे त्यांच्या अभिनयाची आंतरराष्ट्रीय स्तरावर दखल घेतली गेली. यांत गमन (१९७९, दिग्द. मुजफ्फर अली); चक्र (१९८१, दिग्द. धर्मराज); आक्रोश (१९८०, दिग्द. गोविंद निहलानी); अर्धसत्य (१९८३, दिग्द. गोविंद निहलानी); मिर्च मसाला (१९८७, दिग्द. केतन मेहता) आदि चित्रपटांचा समावेश होतो. त्यांनी सामाजिक प्रश्नांवर भाष्य करणाऱ्या चित्रपटांतून समाजातील शोषित घटकांच्या व्यथा, वेदना आपल्या भूमिकांतून अत्यंत प्रभावीपणे पडद्यावर साकारल्या. हिंदी चित्रपटांबरोबरच त्यांनी प्रादेशिक भाषांतील चित्रपटांतूनही भूमिका केल्या. त्यांत मराठी जैत रे जैत (१९७७, दिग्द. जब्बार पटेल) उंबरठा (१९८२, दिग्द. जब्बार पटेल) हे चित्रपट महत्त्वाचे आहेत. तसेच अकालेर संधाने (बंगाली, १९८०, दिग्द. मृणाल सेन); भवानी भवई (गुजराती, १९८०, दिग्द. केतन मेहता) प्रादेशिक चित्रपटांत त्यांनी लक्षणीय भूमिका केल्या.


समांतर सिनेमात भूमिका करीत असताना त्यांनी व्यावसायिक चित्रपटांतूनही भूमिका केल्या. त्यांत नमकहलाल (१९८२, दिग्द. प्रकाश मेहरा); शक्ती (१९८२, दिग्द. रमेश सिप्पी) या चित्रपटांतून त्यावेळचे व्यावसायिक चित्रपटातील सुपरस्टार अमिताभ बच्चन यांच्या समवेत; तर आखीर क्यों? (१९८५, दिग्द. जे ओमप्रकाश) या चित्रपटातून त्यांनी राजेश खन्ना यांसारख्या दिग्गज अभिनेत्यांबरोबर भूमिका केल्या. सद्गती (१९८१, दिग्द. सत्यजीत रे) या दूरदर्शन पटासाठीही त्यांनी भूमिका केली होती. अभिनयात संवेदनशील असलेल्या स्मिता पाटील यांनी जाणीवपूर्वक सामाजिक चळवळींशी स्वत:ला जोडले होते, त्यातून येणारे अनुभव त्यांनी आपल्या भूमिका साकारण्यासाठी पूर्वपीठिका म्हणून वापरले. त्यांनी छायाचित्रणाचाही छंद जोपासला होता. त्यांचा एकाच वेळी समांतर आणि व्यावसायिक सिनेमाच्या क्षेत्रांत सारखाच वावर होता.


आपल्या अभिनय कारकिर्दीत त्यांना भूमिका, चक्र, उंबरठा या चित्रपटातील भूमिकांसाठी राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाले. चक्रमधील भूमिकेसाठी त्यांना फिल्म फेअर पुरस्कारही मिळाला. १९८५ साली भारत सरकारने त्यांना पद्मश्री किताब देऊन गौरविले होते. त्यांच्या भूमिका असणाऱ्या चित्रपटांचा देश-विदेशांत दा. फ्रान्समधील पॅरिस येथे महोत्सव भरविण्याचा बहुमानही भारतीय चित्रपटसृष्टीत स्मिता पाटील यांच्याकडे जातो. 'स्मिता, स्मित आणि मी' हे त्यांच्याविषयी ललिता ताम्हणे यांनी लिहिलेले पुस्तक लोकप्रिय ठरले आहे. चित्रपटसृष्टीत महत्त्वाचे योगदान देणाऱ्या या अभिनेत्रीचा विवाह प्रसिद्ध अभिनेते राज बब्बर यांच्याशी झाला होता. त्यांचा मुलगा प्रतीक बब्बर हा नवोदित अभिनेता आहे.


या सर्जनशील अभिनेत्रीचे मुंबई येथे अकाली निधन झाले.


दुसाने, मिलिंद मधुकर 

खंड विभागणी

Scroll to top